„Wystawa światowa” to autobiograficzna powieść amerykańskiego pisarza E. L. Doctorowa, która może szczególnie przypaść do gustu miłośnikom biografii, dzienników, listów i wspomnień. Jej niespieszny rytm, rekonstruujący zaginiony świat dzieciństwa, bywa jednak wymagający – nieprzygotowany czytelnik może łatwo się znużyć. Książka ukazała się w eleganckim wydaniu, tzw. złotej serii wydawnictwa Amber, w tłumaczeniu Miry Michałowskiej.
Doctorow z ogromną drobiazgowością eksploruje swoją pamięć, odtwarzając rodzinny świat od pierwszych świadomych chwil. Wspomina między innymi moment, gdy matka przebierała go po tym, jak zasikał łóżko. Narracja prowadzona jest przez dziecięce wspomnienia, aż do momentu, gdy Edgar – mając około dziesięciu lat – zaczyna uświadamiać sobie, że nie jest po prostu typowym amerykańskim chłopcem.
Autor dorasta na Bronksie, w rodzinie żydowskich emigrantów z okolic Mińska. Ma starszego o kilka lat brata Donalda – niemalże ideał, choć niepozbawiony wad. Edgar pamięta na przykład sytuacje, gdy Donald udawał płacz, doprowadzając młodszego brata do spazmatycznych łez. Donald zawsze był o krok przed nim – zbyt bystry, by dać się śledzić lub podglądać.
Chłopiec uważnie obserwuje życie domowe i dostrzega więcej, niż mogłoby się wydawać. O matce pisze bez upiększeń: „Biedna była ta moja mama (Rose), obciążona chorą matką, nieudanym bratem (wujaszek Billy), dwojgiem dzieci, hałaśliwym psem, borykająca się z brakiem pieniędzy, prowadzeniem domu i całkowitą zależnością finansową od kapryśnego męża.” Ojciec, Dave, to postać bardziej nieuchwytna – z jednej strony bardzo pracowity, z drugiej wiecznie się spóźnia. Kocha żonę, ale ściśle dawkuje jej pieniądze, co sprawia wrażenie skąpstwa. Jednocześnie jest ciekawy ludzi i świata, chętnie rozmawia, interesuje się historią innych. W odróżnieniu od żony ma lewicowe poglądy i nie boi się ich głosić, co w ówczesnym środowisku stawia go w zdecydowanej mniejszości. Polityka, choć początkowo zdaje się nieistotna, z czasem coraz mocniej wdziera się w świat chłopca. Na początku to głównie nienawiść do Hitlera i wiadomości o Żydach wypędzanych do Palestyny. Ojciec ma prawdopodobnie problem z hazardem, co może tłumaczyć, dlaczego pieniądze, mimo pewnej zamożności, tak łatwo się rozchodzą.
Najlepszym przyjacielem Edgara jest jego rówieśnik Arnold. Wspólnie bawią się w Indian i kowbojów, co sobotę chodzą na obiad i do kina. Kino – jedno z głównych okien na świat – Edgar odwiedza często, nieraz nawet kilka razy w tygodniu. W latach trzydziestych funkcjonował zwyczaj wyświetlania kilku filmów z rzędu, bez przerw i bez określonego początku i końca. „Pokazywano tam kreskówkę, kronikę filmową, jakiś krótki film podróżniczy lub jednoaktówkę, zwykle jeden czy dwa odcinki serialu Lwa Lehra o małpach w pieluchach, które jeździły na rowerach, siadywały na wysokich krzesłach i zajadały zupki, odcinek serialu Tima Tylera Szczęście albo Buck Jones i widmowy jeździec, wreszcie dwa pełnometrażowe filmy fabularne – z których pierwszy był kategorii A, a drugi B.” Obok kina, ważnym źródłem rozrywki były radiowe słuchowiska, przypominające dzisiejsze seriale sensacyjne, a także komiksy i książki przygodowe. Edgar czytał po trzy, cztery książki tygodniowo – zwłaszcza odkąd samodzielnie zaczął odwiedzać bibliotekę.
Z czasem jego dziecięce wyprawy po Bronxie się wydłużają, a on sam zaczyna opisywać coraz dokładniej mijane ulice, sklepy, znajomych. W szkole zaprzyjaźnia się z Meg – cichą i delikatną dziewczynką, która robi na nim ogromne wrażenie: „W drugiej klasie zjawiła się mała dziewczynka imieniem Meg. Miała szare oczy i jasne, krótko ostrzyżone włosy. Matka ubierała ją jak laleczkę w mocno ściśnięte w talii szerokie spódnice na sztywnych halkach, białe podkolanówki i zawsze dobrze wypolerowane biało-brązowe pantofelki. Meg była najmniejsza w klasie, bardzo cichutka i zbyt delikatna i niepozorna na to, by budzić zazdrość w dziewczętach lub chęć dokuczania i szydzenia w chłopcach.” Z czasem Edgar odnajduje w jej domu coś w rodzaju azylu. Między nim a Normą – matką Meg – nawiązuje się serdeczna relacja. Jego własna matka, Rose, nie znosi Normy – być może z powodu jej nieuporządkowanego życia i braku męża.
Relacja z Meg to ważny wątek powieści, ukazany z czułością i precyzją. „Meg kochała Shirleykę Temple. Ja jej nienawidziłem, ale nic na ten temat nie mówiłem. Widziałem tę małą aktorkę tylko w jednym filmie – dobrze znałem ten typ rozpieszczonej dziewczynki. Minoderyjna, przesłodzona, chwalidupska ulubienica nauczycielek. Meg była zupełnie inna, dlatego mogłem się z nią przyjaźnić. Ceniłem ją za to, że jest poważna, myśląca, cicha i ufna”. Mimo tej emocjonalności, Doctorow często pisze w chłodnym, niemal psychoanalitycznym stylu. Nawet dramatyczne wydarzenia – jak groźny wypadek – przedstawia z dystansem, chwilami w manierze komediowej, jakby relacjonował je z pozycji trzeciej osoby.
Wystawa światowa to opowieść przepełniona czułością i autentyzmem, na jaki może zdobyć się tylko dziecko – dziecko, które niczego nie bierze za pewnik, które nie odwraca wzroku, ale chłonie wszystko, co je otacza. Wspomnienia Edgara, chłopca uważnego i wrażliwego, przerodziły się w literacki portret dzieciństwa – łagodny, melancholijny, z domieszką humoru i dramatyzmu skrytego pod powierzchnią codzienności.
E. L. Doctorow był jednym z najwybitniejszych amerykańskich pisarzy XX i początku XXI wieku. Zmarł 21 lipca 2015 roku w Nowym Jorku w wieku 84 lat na skutek powikłań po raku płuca.
Styl i osiągnięcia:
- Znany z łączenia postaci fikcyjnych z prawdziwymi wydarzeniami i postaciami historycznymi (np. Freud, Houdini, Emma Goldman).
- Eksperymentował z formą narracyjną (np. narrator wszechwiedzący, strumień świadomości, wielu narratorów).
- W swoich powieściach mieszał fakty i fikcję w sposób świadomie subwersyjny, podważając sztywną historiografię.
- Uznawany za jednego z najodważniejszych i najbardziej innowacyjnych pisarzy swojego pokolenia.
Najważniejsze dzieła:
- Ragtime (1975) – wielowątkowa powieść o Ameryce w przededniu I wojny światowej; wplecione są wątki rasizmu, ruchów robotniczych, postępów technologicznych.
- Billy Bathgate (1989) – opowieść o młodym chłopaku wciągniętym w świat przestępczy w czasach Wielkiego Kryzysu.
- Księga Daniela (1971) – luźna fikcyjna interpretacja sprawy Rosenbergów (oskarżonych o szpiegostwo dla ZSRR).
- Marsz (2005) – powieść o marszu generała Shermana podczas wojny secesyjnej, uznana za szczytowe osiągnięcie pisarza.
Tematyka:
Doctorow często podejmował temat związku przeszłości z teraźniejszością, wpływu historii na jednostki i społeczeństwo. Poruszał też kwestie polityczne, społeczne i etyczne, m.in. nierówności społeczne, kapitalizm, rasizm.
Życie prywatne i zawodowe:
- Urodzony w Bronksie w rodzinie żydowskich imigrantów z Rosji.
- Studiował u znanego krytyka Johna Crowe Ransoma w Kenyon College.
- Pracował jako redaktor w New American Library i Dial Press (redagował m.in. książki Normana Mailera).
- Później poświęcił się pisarstwu i wykładał na uniwersytetach.
- Jego żoną była pisarka Helen Setzer, mieli troje dzieci.
Adaptacje:
Wiele jego powieści zostało zekranizowanych, m.in. Ragtime (film Miloša Formana), Billy Bathgate i Daniel. Ragtime stało się także musicalem, który odniósł umiarkowany sukces na Broadwayu.
Ostatnie dzieło:
Umysł Andrew (2014) – introspekcyjna powieść o naukowcu rozważającym granice poznania i naturę świadomości.